سامانه فرماندهی حادثه Incident Command System (ICS) چیست؟

حوادث غير مترقبه سهم عمده‌اي از خسارات مالي و جاني را در جهان به خود اختصاص مي‌دهند به گونه‌اي كه به طور متوسط، هر سال بيش از يكصد و پنجاه هزار نفر تلفات جاني و بيش از يكصد و چهل ميليارد دلار خسارت مالي به جاي مي‌گذارند. قارۀ آسيا اولين قارۀ پر حادثه و كشور ما ايران بين ده كشور اول بلا خيز جهان قرار دارد. لذا مديريت سوانح و حوادث در ايران از جايگاه و اهميت خاصي برخوردار است كه مدیریت بحران به عنوان يكي از اركان اصلي در مديريت سوانح و حوادث از اين اهميت مستثني نيست.

با توجه به آمار و تجربيات گذشته، در سوانحي كه در ايران و ساير كشورها رخ داده، اصلي‌ترين مشكل مديران، نبود هماهنگي و همكاري كارا بين سازمان‌هاي دخيل در مديريت سوانح و حوادث بوده است.

سيستم ملي مديريت سوانح (National Incident Management System) یا(NIMS)، از سال 1970 در كشور آمريكا بنيان‌گذاري و در طول سي و هشت سال گذشته بارها تجديد نظر و اصلاح شده است. در حال حاضر این سیستم به ساختاري كار آزموده و علمي براي هماهنگ سازي سازمان‌هايي كه علي‌رغم تفاوت حوزۀ قانوني، براي كار روي يك موضوع واحد گرد هم مي‌آيند تبديل شده است.

درNIMS سه سامانۀ سيستم فرماندهي سوانح (ICS)، سيستم همكاري بين سازماني (MACS) و سيستم روابط عمومي و اطلاعات PIS)) پيش بيني شده تا هر سازمان با اجراي آن، توان همكاري متقابل با سازمان‌هاي ديگر را در خود ايجاد كند و به بهترين شكل ممكن ياراي پاسخ‌گويي به مردم و رسانه‌ها را داشته باشد.

در صورت انجام مطالعات بيشتر و اجرايي شدن کامل اين سامانه در كشور، به نظر مي‌رسد معضل نا هماهنگي در بسياري از شاخه‌هاي مديريت بحران حل شود.

سامانه فرماندهی حادثه Incident Command System (ICS)

برای ایجاد هماهنگی و جلوگیری از تداخل وظایف و عملکردها لازم است همۀ واحدهای عملیاتی تحت یک فرماندهی واحد، ارائۀ خدمت نمایند. برای رسیدن به این هدف نیاز به ساختار فرماندهی یکسان در همۀ واحدها می‌باشد.

ساماتۀ فرماندهی حادثه (Incident Command System) که در بین کشورهای جهان با عنوان "ICS" شناخته می‌شود، مجموعۀ اصولی متشکل از افراد متخصص و سازمان‌های مربوطه است که طبق تعریف مدیریت فدرال بزرگراه ایالات متحده، برای فرماندهی، کنترل و هماهنگی در پاسخ به شرایط اضطراری استفاده می‌شود.

تعریف جامع‌ترICS شامل مجموعه‌ای از کارکنان، سیاست‌ها، فرایندها، تأسیسات و تجهیزات می‌باشد که در یک ساختار مشترک سازمان یافته، گردآوری شده‌اند و برای بهبود پاسخ به عملیات اضطراری از تمامی نوع‌ها و پیچیدگی‌ها، طراحی شده‌اند.

ICS یکی از زیر اجزای سامانـ ملی مدیریت بحران (National Incident Management System) یا (NIMS) است.

ICS که بر مبنای سازمانی با پاسخگویی انعطاف‌پذیر و قابل اندازه گیری است، چهار چوب مشترکی را فراهم می‌کند که افراد در آن می‌توانند به صورت مؤثر با هم کار کنند. این افراد می‌توانند از چندین سازمان انتخاب شوند که به صورت عادی با هم کار نمی‌کنند،

ICS برای دادن پاسخ استاندارد و روش‌های عملیاتی برای کاهش مشکلات ناشی از تداخل ارتباطی در حوادث، طراحی شده است.

ICS به صورت ساختار "نخستین در صحنه" به طور مختصر بیان شده است،

جایی که اولین پاسخ‌گو در صحنه، مسئولیت صحنه را تا زمانی که سانحه حل می‌شود، بر عهده می‌گیرد، زمانی که پاسخ‌گوی شایسته‌تری به صحنه می‌رسد، مسئولیت فرماندهی را دریافت می‌کند یا فرماندۀ حادثه، فرد دیگری را به عنوان فرماندۀ حادثه بر می‌گزیند.

اصول ICS

مدیریت هدفمند،

وحدت فرماندهی،

زنجیرۀ مشخص فرماندهی،

انعطاف‌پذیری سازمانی،

حیطۀ کنترل محدود و تعریف شده،

زبان مشترک،

افزایش سرعت پاسخ‌گویی پرسنل،

یک‌پارچگی ارتباطات،

مدیریت منابع

الزامات ICS

کلیۀ واحدهای ستادی و بهداشتی درمانی موظف به تشکیل و ابلاغ رسمی این سامانه در سطح خود می‌باشند.

فرماندۀ عملیات در سطح دانشگاه، رئیس دانشگاه، در سطح شهرستان، رئیس شبکۀ بهداشتی درمانی و در سطح واحد بهداشتی درمانی، رئیس واحد می‌باشد.

جانشین اول فرمانده، در سطح دانشگاه و شهرستان معاون درمان، و جانشین دوم، معاون بهداشت می‌باشد. فرماندۀ عملیات درمان، معاون درمان و جانشین وی مدیر درمان است.

فرماندۀ عملیات بهداشتی، معاون بهداشت و جانشین وی، رئیس دفتر مدیریت کاهش خطر بلایا است.

در واحد بهداشتی درمانی، فرماندۀ عملیات، رئیس واحد و جانشین وی هماهنگ کنندۀ مدیریت کاهش خطر بلایا است.

در صورت وقوع حادثه، فرماندۀ عملیات یا جانشین وی موظف به فعال کردن سامانۀ فرماندهی حادثه در سطح خود می‌باشد.

با توجه به تعداد کم پرسنل، در هر مرکز یک نفر می‌تواند مسئولیت بیش از یک موقعیت را عهده‌دار شود.

پنج مولفۀ اصلی مديريت ICS

فرمانده

عملیات

لجستیک و پشتیبانی

برنامه ریزی

اداری و مالی

انسان از بدو خلقت همیشه در معرض آسیب‌های جدی ناشی از بلایای طبیعی بوده است. پدیده‌های خطر آفرین طبیعی نظیر سیل، زلزله، طوفان، صاعقه و غیره در طول تاخیر زندگی انسان‌ها را تحت تاثیر قرار داده و اثرات غیر قابل جبرانی را به همراه داشته‌اند. چنان‌چه در قرآن مجید هم آمده است که اضمحلال و نابودی بسیاری از تمدن‌ها ناشی از وقوع بلایای طبیعی بوده است.

کشور عزیزمان ایران به واسطۀ موقعیت جغرافیایی و تنوع و گستردگی اقلیمی یکی از کشورهای آسیب‌پذیر جهان می‌باشد. به طوری که از 45 نوع بلایای طبیعی که در جهان به ثبت رسیده، 35 نوع آن در کشور ما به وقوع پیوسته و به همین دلیل آن را جزء 10 کشور اول بلاخیز دنیا قرار داده است.

تلاش در جهت شناخت پدیده‌های پر خطر طبیعی و فراگیری راه‌های مقابله با آن‌ها و به کارگیری این راه‌ها و نیز به کار بستن اصول و ضوابط پیش‌گیری می‌تواند خسارات ناشی از حوادث را به حداقل برساند.

بر همین اساس 5 دی ماه هر سال به مناسبت سال‌گرد زلزلۀ مهیب و ویران‌گر پنجم دی ماه 1382 به عنوان روز ملی ایمنی و کاهش اثرات بلایای طبیعی نام‌گذاری شده است.

ارکان مدیریت بحران:

1. پیش‌گیری:

مجموعۀ اقداماتی است که با هدف جلوگیری از وقوع حوادث و یا کاهش آثار زیان‌بار آن، سطح خطرپذیری جامعه را ارزیابی نموده و با مطالعات و اقدامات لازم سطح آن را تا حد قابل قبول کاهش دهد.

پیش‌گیری باعث می شود که هزینه‌های مقابله و بازسازی به شدت کاهش یابد.

2. آمادگی:

مجموعۀ اقداماتی است که توانایی جامعه را در انجام مراحل مختلف مدیریت بحران افزایش می‌دهد که شامل جمع آوری اطلاعات، برنامه ریزی، سازماندهی، ایجاد ساختارهای مدیریتی، آموزش، تامین منابع و امکانات، تمرین و مانور است.

3. مقابله:

انجام اقدامات و ارائۀ خدمات اضطراری به دنبال وقوع بحران است که با هدف نجات جان و مال انسان‌ها، تامین رفاه نسبی برای آن‌ها و جلوگیری از گسترش خسارات انجام می‌شود.

عملیات مقابله شامل:

اطلاع رسانی، هشدار، جستجو، نجات و امداد، بهداشت، درمان، تامین امنیت، ترابری، ارتباطات، فوریت‌های پزشکی، تدفین، دفع پسماندها، مهار آتش، کنترل مواد خطرناک، سوخت رسانی، برقراری شریان‌های حیاتی و سایر خدمات اضطراری ذی‌ربط می‌باشد.

4. بازسازی و باز توانی:

بازسازی شامل کلیۀ اقدامات لازم و ضروری پس از وقوع بحران است که برای برگرداندن وضعیت عادی به مناطق آسیب دیده با در نظر گرفتن ویژگی‌های توسعۀ پایدار، ضوابط ایمنی، مشارکت‌های مردمی و مسائل فرهنگی، تاریخی، اجتماعی منطقه انجام می‌گیرد.

بازتوانی نیز شامل مجموعه اقداماتی است که جهت بازگرداندن شرایط جسمی، روحی و روانی و اجتماعی آسیب دیدگان به حالت طبیعی به انجام می رسد.

موفق ترین کشور در مدیریت بحران کشور ژاپن است.

تعریف تیم و گروه و تفاوت انها با هم

تعریف گروه:

اجتماع دو یا چند نفر که برای دستیابی به یک یا چند هدف مشترک فعالیت می‌کنند و با هم‌دیگر تعامل دارند.

گروه‌های رسمی

در جهت کسب هدف سازمانی شکل می‌گیرد.

گروه‌های غیر رسمی

بر اساس سنخیت روابط بین افراد به وجود می‌آید. مانند گروه‌های دوستی

اگر تعداد افراد یک گروه کم‌تر از 12 نفر باشد گروه را کوچک و در صورتی که اعضای آن از 12 نفر بیش‌تر باشمد گروه را بزرگ می‌نامند.

تعریف تیم:

یک تیم گروهی از افراد است که در ارتباط با هدف مشخصی گرد هم آمده‌اند. از تیم جهت انجام وظایفی که دارای پیچیدگی و قابل تقسیم به زیر وظایف ساده‌تر می‌باشند استفاده می‌کنند. تیم‌ها به‌طور معمول دارای اعضایی هستند که با بر خورداری از مهارت‌های مکمل، سبب ایجاد هم افزایی در طی یک تلاش هماهنگ شده می‌گردند، به‌طوری که نقاط قوت هر عضو تیم به حداکثر و نقاط ضعف آن‌ها به حداقل رسانده می‌شود. اعضای تیم باید یاد بگیرند که چگونه به یک‌دیگر یاری رسانند، اعضای دیگر تیم را از پتانسیل‌های مثبت خود آگاه سازند و در نتیجه محیطی را فراهم سازند تا دیگر اعضای تیم بتوانند فراتر از محدودیت‌های فردی فعالیت نمایند.

تفاوت تیم و گروه در چیست ؟

گاهی تعابیر گروه (group) و تیم (team) یکسان تلقی می‌شوند، در حالی که تفاوت‌های بزرگی میان این دو وجود دارد. هدف از ایجاد یک تیم، رسیدن به اهدافی است که فراتر از توانایی هر یک از اعضا باشد. بهترین مدیران کسانی هستند که می توانند مجموعه‌ای از افراد را گرد هم آورده و از آن‌ها یک تیم بسازند.

در ادامه 10 تفاوت کلیدی را که باعث می‌شوند یک گروه تبدیل به یک تیم فعال و مولد شود به طور خلاصه توضیح داده می‌دهیم.

1. درک تیمی

در یک گروه، اعضا فکر می‌کنند که آن‌ها فقط به دلایل اداری یک گروه را تشکیل داده‌اند و مسؤولیتی در قبال بقیۀ اعضا ندارند. اما اعضای یک تیم استقلال هم‌دیگر را به رسمیت می‌شناسند و درک می‌کنند که اهداف فردی و تیمی تنها با حمایت و کار جمعی به بهترین وجه محقق می‌شود. هم‌چنین اعضای تیم وقت خود را در جنگ بر سر مسائل سطحی تلف نمی‌کنند.

2. مالکیت اهداف و ارزش‌ها

اعضای یک گروه تنها بر کارکرد فردی خود تمرکز دارند، چرا که به اندازۀ کافی در تبیین و برنامه‌ریزی اهداف گروهی مشارکت نداشته‌اند. اما در یک تیم، اعضا احساس مالکیت نسبت به شغل و واحد خود دارند. زیرا خود را متعهد به اهداف ارزش محور و مشترکی می‌دانند که در تعریف و استقرار آن‌ها نقش داشته‌اند.

3. خلاقیت و همکاری

در یک گروه، به جای آن‌که از اعضا پرسیده شود که بهترین راه حل چیست، به آن‌ها گفته می‌شود که چه کاری باید انجام دهند. به این صورت پیشنهاد دادن و خلاقیت مورد تشویق قرار نمی‌گیرد. اما در یک تیم، اعضا از طریق استفاده از استعداد شخصی و دانش و نوآوری خود، در فعالیت‌ها مشارکت داشته و به تحقق اهداف تیمی کمک می‌کنند.

4. اعتماد

ممکن است اعضای یک گروه به انگیزه‌های هم‌دیگر بدبین باشند، چرا که از نقش یک‌دیگر در گروه اطلاع کافی ندارند. بیان نظرات یا مخالفت‌ها، تفرقه انگیز یا غیرمفید تلقی می‌شود. اما در یک تیم، اعضا در فضای اعتماد کار می‌کنند و برای بیان افکار و احساسات خود و هم‌چنین اظهار مخالفت با نظر دیگران تشویق می‌شوند. اصولاً در تیم از سؤال کردن و ایراد گرفتن استقبال می‌شود.

5. فهم مشترک

در یک گروه، افراد آن‌قدر در صحبت کردن محتاط هستند که درک منظور اصلی آن‌ها مشکل است. اما اعضای یک تیم، صادقانه و رو راست پیام خود را منتقل می‌کنند و برای فهم درست طرف مقابل نیز تلاش دارند.

6. رشد فردی

در یک گروه، اعضا به اندازۀ کافی آموزش دیده‌اند، اما در پیاده سازی دانسته‌های خود توسط سایر اعضا و مدیران خود ناتوان هستند. در مقابل، اعضای یک تیم تشویق می‌شوند که دائماً مهارت‌های خود را توسعه و بهبود دهند و از آن‌ها در انجام شغل خود استفاده کنند. آن‌ها کاملا حس می‌کنند که از حمایت تیم در این راستا برخوردار هستند.

7. حل اختلافات

در یک گروه، اعضا خود را درگیر مناقشات و اختلافاتی می‌بینند که از نحوۀ مواجهۀ صحیح با آن‌ها اطلاع ندارند. مدیر گروه نیز معمولا از مداخله در این امور خودداری می‌کند، تا روزی که اوضاع بحرانی شود و خسارت بزرگی به گروه وارد آید. اما در یک تیم، اعضا درک می‌کنند که اختلافات، جزئی طبیعی از مناسبات انسانی هستند. از نظر آن‌ها، اختلافات و بروز بحث‌ها، موقعیتی برای رشد افکار و نوآوری‌ها هستند و تلاش می‌کنند تا آن‌ها را به طور سازنده و سریع رفع نمایند.

8. تصمیم گیری

جمعی از اعضای یک گروه ممکن است در تصمیماتی که تمام گروه را تحت تأثیر قرار می‌دهد، مشارکت نکنند. گاهی انطباق و پیروی کردن از رهبر گروه، بیش از حصول نتایج مثبت برای آن‌ها اهمیت می یابد. اما در یک تیم، همه در اتخاذ تصمیم‌ها مشارکت می‌کنند و در عین حال می‌دانند که در صورت عدم توافق یا در شرایط اضطراری، رهبر تیم حرف آخر را می‌زند.

9. رهبری مؤثر

در یک گروه، اعضا میل دارند در محیطی کار کنند که ساختار مشخص و قواعد سختی برای کارکنان وجود نداشته باشد. رهبران گروه‌ها نیز ترجیح می‌دهند به جای سرکشی به امور و صحبت با افراد، آن‌ها را از پشت میز خود هدایت کنند. اما محیط کاری یک تیم، ساختار یافته است و هر کس مرزهای خود را می‌شناسد و می‌داند که از چه کسی باید اطاعت کند. رهبر تیم استانداردهای بالا و البته مورد توافق طرفین را تعیین می‌کند و اعضا به طور فعال و با رغبت استاندارها را رعایت کرده و با رهبر خود همکاری می‌کنند.

10. تعهد

اعضای یک گروه تعهد و انگیزه‌ای برای رسیدن به کمال یا کسب افتخار ندارند. سطح کارآیی افراد همیشه متوسط است و تغییر و تحولات اعضای گروه نیز زیاد است. چرا که نیروهای با استعداد متوجه می‌شوند که اولاً توقعات شخصی آن‌ها برآورده نمی‌شود، ثانیاً چیزی از دیگران یاد نمی‌گیرند و رشد نمی‌کنند، و ثالثاً همکاران آن‌ها بهترین‌ها نیستند. اما در یک تیم، تنها افرادی استخدام می‌شوند که میل به اوج گرفتن و کمال دارند. در یک تیم، اعضا در محیطی هماهنگ همکاری می‌کنند و از این موقعیت برای رشد خود نیز استفاده می‌کنند.

شما نیز سعی کنید از گروه‌هایی که در آن عضو هستند (در محیط کاری، محیط علمی، محیط ورزشی و غیره) تیم‌هایی بسازید تا سریع‌تر و بهتر به اهداف جمعی و فردی خود برسید.

نقش‌های افراد گروه و نحوۀ برخود با این افراد

در هر گروه اعضا ممکن است به سه دسته تقسیم شوند:

الف) افراد مثبت گروه

ب) افراد مشکل آفرین گروه

ج) افراد بله قربان‌گو درگروه

الف) افراد مثبت:

در مقام عضو یک گروه، شما یا دیگران ممکن است نقش‌هایی را بپذیرید گه برای کار گروهی مثبت محسوب می‌شوند. این نقش‌ها به قرار زیر هستند:

1. مبتکر: عقاید جدید را مطرح و مسائل و مشکلات گروه را تعریف می‌کند و برای حل مشکلات راه حل تازه ارئه می‌دهد.

2. جستجو کنندۀ اطلاعات: در صدد به دست آوردن اطلاعات است؛ برای به دست آوردن پیشنهادها و اطلاعات معتبر تلاش می‌نماید.

3. ارائه دهندۀ اطلاعات: واقعیت‌هایی را مطرح می‌سازد و تجارب مربوط و معتبر را که به مشکل گروه مربوط می‌شوند را بیان می‌کند.

4. روشنگر: روابط بین ایده‌ها و پیشنهادهای مختلف را روشن می‌کند و ایده‌ها و پیشنهادها را توضیح می‌دهد؛ واژه‌ها را تعریف می‌کند.

5. جمع‌بندی کننده: عملی و منطقی بودن پیشنهادهای دیگران را ارزیابی می‌کند؛ پیشنهادهای مختلف را با بیان خود دوباره مطرح می‌سازد و پیشنهاد رأی ‌گیری می‌دهد.

6. تشویق کننده: عقاید دیگران را ستایش می‌کند و موافقت خود را با حالات چهره یا اظهار نظر اعلام می‌دارد؛ روابط گرم و دوستانه‌ای با دیگران دارد.

7. حافظ انسجام: در تضادهایی که بین اعضای گروه ایجاد می‌شود، نقش میانجی را بازی می‌کند و سعی می‌نماید تنش‌ها و برخوردها را کاهش دهد و به آنان تفهیم کند که انسان‌ها دارای تفاوت‌های فردی هستند.

8. نگهبان: سعی می‌کند مانع آن گردد که فردی بر دیگران تسلط پیدا کند؛ با باز نگهداشتن مسیرهای ارتباطی به دنبال آن است که مشارکت دیگران را در فعالیت گروه تسهیل کند.

9. وضع کنندۀ استانداردها: استانداردهایی را برای گروه مشخص و هنجارها و الگوهای رفتاری آن را تعیین می‌کند.

نحوۀ برخورد با افراد مثبت:

این افراد قابل اعتمادند. وظایف خود را خوب می‌شناسند و بدون این که بخواهند کسی به آنان توجه کند، کارشان را انجام می‌دهند. اغلب افراد تمایل دارند که سخت‌تر کار کنند، اما نمی‌خواهند کوشش‌هایشان نادیده گرفته شود. در غیر این صورت دل‌سرد می‌شوند و احساس می‌کنند استثمار شده‌اند و دیگران قدر زحماتشان را نمی‌دانند. لذا از تلاش کردن سر باز می‌زنند و در فعالیت‌های ضد تولیدی شرکت می‌کنند. مدیران باید رفتار افراد مثبت را تشویق کنند.

ب) افراد مشکل آفرین:

این افراد کسانی هستند که معمولا مخالفت می‌کنند. خود محورند. به جای پرداختن به موضوع، دیگران را مورد هجوم قرار می‌دهند و از هدف اصلی خود دور می‌شوند. افراد مشکل آفرین بر اساس کارهای غیر سازنده‌ای که انجام می‌دهند، به گروههای مختلفی تقسیم می‌شوند که عبارتند از:

1. مهاجم: نظرات خود را به زور پیش می‌برد و از دیگران می‌خواهد که به حرفش گوش دهند.

2. مانع: در این نقش، فرد منفی نگر است. گاهی بدون دلیل با خواست گروه به مخالفت می‌پردازد و همیشه در این فکر است که تلاش‌های گروه را هدر دهد.

3. جستجو کنندۀ تحسین: همواره به دنبال آن است که توجهات را به سوی خود جلب کند. ممکن است گاهی خودستایی کند و همه چیز را به مسخره بگیرد.

4. دوری کننده: فاصلۀ خودش را از دیگران حفظ می‌کند. از پذیرش هر مسئولیتی سر باز می‌زند. ظاهراً دنبال منفعت خاصی است و سعی می‌کند که وارد موضوعات بحث برانگیز نشود.

5. خوش‌گذران: هدفش از شرکت در گروه، پیدا کردن جایی برای تفریح و گذران وقت است و توجه کمی به گروه و وظایف ان دارد.

6. مددجو: جلسات گروهی را به جلسات طرح مشکل خود و استمداد از دیگران تبدیل می‌کند.

نحوۀ برخورد با افراد مشکل آفرین:

پیش از هر گونه اقدامی باید مطمئن شد که اعمال منفی، واقعاً در حال انجام شدن هستند و شخص نیز واقعاً فردی مشکل آفرین است. گاهی ما به غلط شخصی را که نظرات متفاوتی نسبت به افکار ما دارد، شخص مشکل آفرین تلقی می‌کنیم. به طور کلی، برای تعامل با افراد مشکل ساز، باید به این نکات توجه داشت:

- به دنبال راضی کردن فرد مشکل آفرین نباشید.

- خود را کنترل کنید تا برای انجام عملی متقابل واکنش نشان ندهید.

- زمینه را برای اقدامات شخص مشکل آفرین فراهم نکنید.

- تلاش کنید تا عمل اختلال آمیز و مزاحمت او را به مشارکتی سازنده تبدیل کنید.

- با شخص مشکل آفرین مستقیماً برخورد کنید.

- شخص مشکل آفرین را از خود دور کنید.

ج) افراد بله قربان‌گو:

ابراز آزادانۀ عقاید و احساسات متضاد، لازمۀ تفکر خلاق است. همۀ ما افراد یا مدیرانی را می‌شناسیم که خود را مسئول بر طرف کردن مشکلات و برقراری سازگاری می‌دانند و می‌خواهند که همه چیز مطلوب و مطابق میل آنان باشد. گاه خود نیز در زمرۀ این افراد قرار می‌گیریم و به هر قیمتی که شده مخالفت خود را پنهان می‌کنیم و تصویری از سازگاری به نمایش می‌گذاریم. برای از بین بردن نقش بله قربان‌گویی برخی افراد در گروه، می‌توان نکات زیر را مورد توجه قرار داد:

- هر کس حقوق معینی دارد. از آن جمله میل دارد که متحرمانه با وی رفتار شود.

- هر فردی حق دارد با صراحت ادعای خود را بیان کند.

- هر فردی حق دارد که به سخنان او به دقت گوش فرا داده شود.

آشنایی با تاریخچه، اهداف و تعاریف سازمان صلیب سرخ، هلال احمر و جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران

با سلام خدمت همه دوستان و بازدیدکنندگان محترم

مطالب این بخش مربوط به کلاسی است که ویژه دوستان در حال برگزاری می باشد.

سایر بازدید کنندگان و مربیان هم در صورت نیاز می توانند از این مطالب استفاده نمایند.

اگر با ذکر منبع از مطالب استفاده کنید کمال امتنان و تشکر حاصل است

موفق باشید

ستاره سهیل

کمیتۀ بین‌المللی صلیب سرخ (International Committee of the Red Cross) یا به اختصار (ICRC)

یک انجمن و سازمان غیردولتی و انسان دوستانه است که مقر اصلی آن در شهر ژنو سوئیس قرار دارد. این سازمان در ابتدا فقط در حوزۀ مراقبت از سربازان زخمی جنگ فعالیت می‌کرد، اما بعدها در دیگر زمینه‌ها نیز وارد فعالیت شد. تقریباً در همهٔ کشورهای جهان شعبه‌هایی از صلیب سرخ وجود دارد که در طول جنگ و صلح فعال هستند

ایدۀ تأسیس این سازمان، پس از جنگ داخلی ایتالیا توسط یک بانکدار سوئیسی به نام انری دونان یا ژان هانری دونان مطرح شد.

ژان هانری دونان که یک تاجر و فعال اجتماعی سوئیسی بود، در ۲۴ ژوئن ۱۸۵۹ در رابطه با شغلش - جهت اخذ مجوز حفر چاه - عازم شهر لومباردی واقع در شمال ایتالیا شد. در آن زمان این شهر، نقطهٔ مرکزی برای ادامهٔ نبرد سولفورینو (منطقه‌ای در شمال ایتالیا) بین فرانسه و اتریش بود. دونان شاهد بود که هزاران مرد و زن مجروح جنگی که در رنج و عذاب سختی به سر می‌بردند به خاطر فقدان کمک‌های ابتدایی مردند. این منظرهٔ دلخراش بر ذهن و فکر او تأثیر زیادی گذاشت. او که از خانواده‌ای متمول و متدین بود، کار خودش را فراموش کرد و روستاییان محلی را سازماندهی کرد تا از مجروحان هر دو طرف جنگ مراقبت کنند. تلاش‌های دونان زندگی افراد زیادی را نجات داد.

در سال ۱۸۶۲ او در کتابی با نام خاطرهٔ سولفورینو، خاطرات و دیده‌های خویش از جنگ را ثبت کرد و در آن، از مردم جهان برای تشکیل انجمن‌های امدادی تقاضای کمک کرد. او در تقاضای خود عنوان کرد که سربازان زخمی در جنگ، کاری از دستشان برنمی‌آمد، پس کمک به آن‌ها وظیفهٔ هر انسانی بود. همچنین گفت کارکنان امدادی باید از آسیب مصون باشند. این تقاضا بر مردم تأثیر زیادی داشت و در کنفرانس بین‌المللی ژنو که در سال ۱۸۶۴ برگزار شد. شانزده کشور تأسیس صلیب سرخ را پذیرفتند. هستهٔ مرکزی این کمیته ابتدا توسط رئیس انجمن فواید عامه شهر ژنو (گوستاو موانیه) تشکیل شد. این کتاب الهام‌بخش آغاز کمیتۀ بین‌المللی صلیب سرخ در سال ۱۸۶۳ بود و قرارداد ژنو در ۱۸۶۴ برپایهٔ ایدهٔ دونان شکل گرفت.

فعالیت‌های صلیب سرخ در هنگام اتفاقات ناگوار

1. کمک‌های اولیه
2. پیش‌گیری از وقوع حوادث
3. سالم نگه داشتن آب آشامیدنی
4. تعلیم دادن پرستاران و قابله‌ها
5. مراقبت از زایشگاه‌ها و مراکز رفاهی کودکان
6. بنا نهادن مراکز درمانی و بیمارستان‌ها
7. برپا کردن بانک‌های خون و . . .

این سازمان پشتیبان کل بشریت است و به تمام کشورها در زمان بحران کمک رسانی می‌کند.

صلیب سرخ دارای سه بخش است

بخش اول: کمیتهٔ بین‌المللی صلیب سرخ است که کمیته‌ای مستقل و مرکز اصلی آن در ژنو قرار دارد.

بخش دوم: انجمن‌های صلیب سرخ

بخش سوم: انجمن‌های ملی صلیب سرخ است.

در طول جنگ‌ها کمیتهٔ بین‌المللی به عنوان واسطه‌ای میان انجمن‌های ملی صلیب سرخ و کشورهای درگیر در جنگ قرار می‌گیرد. از زندانیان جنگ در اردوگاه‌ها مراقبت کرده و راحتی و آرامش آن‌ها را تأمین می‌کند، به نامه‌های آن‌ها رسیدگی می‌کند و تماس آن‌ها را با خویشاوندانشان برقرار می‌سازد. این سازمان همچنین به مردمی که دچار طوفان، بیماری‌های همه گیر، قحطی و . . . می‌شوند کمک‌رسانی می‌کند.

پرچم صلیب سرخ

پرچم سوئیس یک صلیب سفید با زمینهٔ قرمز بود. با تغییر شکل آن، یک صلیب قرمز با زمینهٔ سفید (بر خلاف پرچم سوئیس) به عنوان پرچم این سازمان طراحی شد و آن را صلیب سرخ نامیدند. بدین ترتیب این علامت به عنوان نشان بین‌المللی سازمان صلیب سرخ قرار گرفت که وظیفهٔ آن کمک‌رسانی به قربانیان جنگ و حوادث طبیعی است.

کمیته بین‌المللی صلیب سرخ یکی از اعضای نهضت بین‌المللی صلیب سرخ و هلال احمر است. این نهضت در کشورهای اسلامی (کشورهای عربی، ایران، افغانستان، پاکستان و ترکیه) هلال احمر نامیده می‌شود.

با توجه به اینکه آرم هلال احمر بر گرفته از آرم حکومت عثمانی بود، در دوران پهلوی با اهداف ملی، آرم شیر و خورشید سرخ به کمیتۀ بین‌المللی صلیب سرخ اعلام و از سوی این کمیته مورد قبول قرار گرفت.

اصول اساسی صلیب سرخ و هلال احمر

هفت اصل اساسی که اعضای کمیتۀ بین‌المللی صلیب سرخ و هلال احمر را هدایت می‌کند عبارتند از:

انسانیت، بی‌تعصبی، بی‌طرفی، استقلال، خدمت داوطلبانه، وحدت و عمومیت.

تاریخچه ورود ایران به کنوانسیون بین‌المللی صلیب سرخ

نخستین کوشش ایرانیان برای پیوستن به کنوانسیون‌های بین‌المللی در مورد تشکیلات بین‌المللی صلیب سرخ به دوران پادشاهی ناصرالدین شاه قاجار باز می‌گردد. ایران در زمان حکومت او و در دسامبر سال ۱۸۷۴ (شوال ۱۲۹۱)، کنوانسیون مصوب ۱۸۶۴ ژنو را پذیرفت. اما عملاً برای ده‌ها سال پس از این تاریخ هیچ‌گونه اقدامی برای تأسیس مؤسسه، یا سازمانی که عامل اجرایی این کنوانسیون در ایران باشد صورت نگرفت. در طی این سال‌ها، جدی‌ترین کوشش ایران در این زمینه، اعزام نماینده‌ای به سومین کنفرانس بین‌المللی صلیب سرخ در ژنو در سال 1929 و پس از پایان جنگ جهانی اول بود. در این کنفرانس، عبدالصمد ممتازالسلطنه سیاست‌مدار و وزیر مختار وقت ایران در پاریس، نقش بسیار مهمی در تبیین نگرش جوامع اسلامی به نشان بین‌المللی صلیب سرخ داشت و توانست موافقت کنفرانس را در پذیرش نشان شیر خورشید سرخ به عنوان نشان رسمی دولت ایران برای جمعیت خود اخذ نماید.

جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران

نخستین سازمان خیریۀ ایران "جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران" بود که عهده‌دار وظایف مهم و متعددی در مسائل مربوط به امدادرسانی در حوادث غیر مترقبه، آموزش کمک‌های اولیه، تأسیس بیمارستان و درمانگاه، تهیۀ دارو و تجهیزات پزشکی، تربیت پرستار، نگهداری از کودکان بی سرپرست، ارائۀ برنامه‌های ویژه برای جوانان و برخی فعالیت‌های عمرانی در داخل و خارج از کشور بود. این جمعیت در سال ۱۳۰۱ شمسی با کوشش و پی‌گیری "دکتر امیر اعلم" تأسیس گردید.

در سال ۱۳۰۱ خورشیدی دکتر امیر اعلم مدیر بهداری استان خراسان بود. پس از زلزلۀ ویران‌گر بجنورد، وی به نزد احمد شاه می‌رود و برای بنیان نمودن جمعیت شیر و خورشید ایران پروانه می‌خواهد تا کمک‌های خارجی را به هنگام آسیب‌های طبیعی به ایران جلب کند. پس از بنیان این جمعیت، بی‌درنگ عضو کمیتۀ فدراسیون بین‌المللی صلیب سرخ و هلال احمر (IFRC) می‌شود و علامت شیر و خورشید سرخ را ثبت می‌نماید. نظامنامه اساسی (اساسنامه) جمعیت شیرو خورشید سرخ ایران تهیه و در اسفند ماه ۱۳۰۱ شمسی به امضای ولیعهد، "محمد حسن میرزای قاجار" رسید. این اساسنامه در ۱۰ فصل و ۶۰ ماده تهیه شده و برابر مقدمهٔ آن، ریاست افتخاری جمعیت با ولیعهد بود. نخستین جلسه رسمی کمیته مرکزی جمعیت در مرداد ماه سال ۱۳۰۲ تشکیل گردید.

در کنفرانس صلیب سرخ جهانی که در سال ۱۹۰۶ در ژنو برگزار شد، تنها دو کشور مسلمان ایران و عثمانی اجازهٔ حضور داشتند. نمایندهٔ عثمانی به‌ دلیل این‌که در کنفرانس صلیب سرخ در سال ۱۹۰۴ شرکت نکرده و معاهدهٔ منعقدهٔ آن را امضا ننموده بود از شرکت در این کنفرانس محروم ماند؛ بنابراین تنها کشور مسلمانی که در آن کنفرانس حضور داشت ایران بود و می‌بایست به اتفاق اعضای دیگر، در مورد نماد و نشان پرچم امداد رسانی که همانا صلیب سرخ بود تصمیمی نهایی می‌گرفت. در این کنفرانس، نمایندهٔ ایران "صمدخان ممتازالسلطنه" طی نطقی اظهار داشت با این که صلیب مذهبی مورد احترام آیین اسلام است و نباید ذره‌ای بی‌احترامی نسبت به صلیب عیسی کرد، اما به‌دلیل پاره‌ای ملاحظات تاریخی و از آن جا که سابقاً صلیب، علامت جنگ و جهاد با ممالک اسلامی بوده، شاید اثر سوئی در بین مسلمانان داشته باشد و اینان پذیرای خدمات بهداشتی و امداد رسانی تحت پرچم صلیب سرخ نشوند؛ بنابراین درخواست کرد که اجازه داده شود کشورها علامت ملی خود را داشته باشند.

در سال ۱۹۲۹ کنوانسیون ژنو سومین نشست خود را پس از پایان جنگ جهانی اول در کشور سویس و شهر ژنو برگزار کرد. در این نشست نمایندگان دولت ایران و دولت ترکیه از شرکت کنندگان در کنفرانس خواستند که نشان "شیر و خورشید ایران" و "هلال احمر" ترکیه در سراسر دنیا به رسمیت شناخته شود. این کنوانسیون اجازه داد که ایران از نشان خود یعنی نشان شیر و خورشید سرخ ایران و ترکیه از نشان هلال احمر استفاده کنند و این دو نشان از جانب کنوانسیون به رسمیت شناخته شد.

سرنوشت جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران پس از انقلاب اسلامی

بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، جمهوری اسلامی ایران در تاریخ ۴ سپتامبر سال ۱۹۸۰ (13 شهریور 1359)، رسماً به فدراسیون جهانی اعلام کرد که دیگر نشان از شیر و خورشید استفاده نمی نماید و از این پس همانند دیگر کشورهای اسلامی از نشان هلال احمر استفاده خواهد نمود.

در۲۳ ژوئیه سال ۲۰۰۰ (2 مرداد 1379) جمهوری اسلامی به دولت سویس اعلام داشت که حق این را محفوظ می‌دارد که هر گاه بخواهد از نشان شیر و خورشید سرخ دوباره استفاده کند و از وزارت خارجۀ سوئیس درخواست کرد که دولت سوئیس، دیگر کشورهای عضو کنوانسیون ژنو ۱۹۴۹ را از تصمیم جمهوری اسلامی ایران آگاه سازد.

فدراسیون جهانی صلیب سرخ و هلال احمر نیز اعلام کرد که استفاده از آرم "شیر و خورشید سرخ" به شکلی انحصاری در اختیار ایران است و اگر نظام سیاسی موجود، تمایلی به استفاده از این آرم ندارد، این حق ملغی نمی‌شود. بنا به اعلام این فدراسیون، دولت ایران در هر زمانی که بخواهد می‌تواند از نشان شیر و خورشید سرخ استفاده کند و تمامی کشورهای عضو فدراسیون باید به این آرم احترام بگذارند و این آرم، بار حقوقی کاملاً برابر با صلیب سرخ و هلال احمر دارد

اولین تجربه‌های جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران

نخستین حرکت امدادی جمعیت، کمک به زلزله زدگان تربت حیدریه بود. این امر در زمانی که هنوز هیچ گونه امکاناتی در اختیار جمعیت نبود، به همت دکتر امیراعلم صورت گرفت. از جملۀ این کارها تعیین هیئت مرکزی مؤسسه، تشکیل هیئت‌های مختلف جمعیت در بعضی ایالت‌های کشور و نیز راه اندازی مجله‌ای به عنوان ارگان رسمی جمعیت به نام «شیر و خورشید سرخ» بود. در سال ۱۳۰۶ در جلسهٔ هیئت مرکزی جمعیت، به ترتیب حسن مستوفی الممالک، سیاست‌مدار مشهور به عنوان رئیس و امیراعلم به عنوان نایب رئیس اول جمعیت انتخاب شدند. اعضای این کمیته مرکزی، از میان بنیان‌گذاران و یاری رسانندگان به جمعیت و درجلسه عمومی جمعیت انتخاب می‌شدند. در سال ۱۳۰۷ نیز نخستین اقدامات برای تشکیل جمعیت زنان شیر و خورشید سرخ ایران صورت گرفت. در سال‌های بعد، تشکیلات جمعیت رو به گسترش گذاشت و بسته به موقعیت افراد عضو جمعیت به کمک سانحه دیدگان و نیز نیازمندان می‌شتافت. از جمله این موارد، کمک‌رسانی به زلزله زدگان شیروان در سال ۱۳۰۸ خورشیدی بود. همچنین اقداماتی برای گسترش تشکیلات جمعیت صورت گرفت. از جمله سازمان جوانان جمعیت، عهده‌دار مسئولیت آموزش جوانان در جهت حس وظیفه‌شناسی و همکاری اجتماعی به وجود آمد. اقداماتی نیز جهت تأسیس چند واحد بیمارستانی و تشکیل ترابری جمعیت صورت گرفت.

آشنایی با سازمان امداد و نجات جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران

پس از تأسيس جمعيت هلال احمر در سال 1301 و با وقوع زلزله‌اي در خرداد 1302 در شرق خراسان و سه ماه بعد در سيرجان و كرمان و جاري شدن سيلاب‌هاي گسترده در همان سال در استان‌هاي گيلان، مازندران، آذربايجان شرقي و اصفهان زندگي بسياري از هموطنان به مخاطره افتاد و باعث تلفات و خسارات بسياري گرديد.

در اين سوانح اولين استمداد ملي براي كمك به آسيب‌ديدگان در سطح كشور صورت پذیرفت. اين استمداد جرقه‌اي براي سازماندهي تشكیلاتي "سازمان امداد و نجات" جمعيت هلال احمر شد. اولين آئين‌نامۀ خدمات امدادي در سال 1347 هجري شمسي مسئوليت ارائۀ خدمات امدادي - درماني به آسيب‌ديدگان سوانح و بلاياي طبيعي در زمان صلح، به تصويب هيئت مركزي جمعيت رسيد. اولين تشكيلات رسمي امداد به صورت منظم با استخدام نيروهاي تمام وقت جهت ادارات سازمان مركزي امداد كل، در سال 1350 آغاز به كار نمود.

با پيروزي انقلاب اسلامي و استقرار نظام جمهوري اسلامي ايران، همراه با دگرگون شدن ساختار كلي جمعيت و جدا شدن بخش درمان از فعالیت‌های آن، عمدۀ وظایف جمعیت به خدمات امدادي در سوانح، جوانان و خدمات حمايتي معطوف شد. با وقوع جنگ تحميلي، فعاليت‌هاي سازمان امداد و نجات به تربيت و تأمين نيروي انساني در زمينه‌هاي درماني، فني، خدماتي، پشتيباني و ارئۀ خدمات امدادي به مجروحين و مصدومين جنگ تحميلي معطوف گردید.

خدمات ارزندۀ سازمان امداد و نجات در عمليات‌هاي گستردۀ ملي و بين‌المللي از جمله زلزله‌های سال 69 رودبار، سال 82 بم، بحران آوارگان عراقي در سال 1370، امداد و نجات در حوادث جاده‌ای و کوهستان، امداد رسانی در سیل پاکستان، زلزله و سونامی ژاپن، قحطی و خشکسالی در سومالی و . . . موجب گرديد جمعيت هلال احمرجمهوري اسلامي ايران جايگاه ويژه‌اي در بين جمعيت‌هاي صليب سرخ و هلال احمر كسب كند و به عنوان يكي از ده جمعيت قدرتمند جهان در پاسخ‌گويي به سوانح و حوادث مطرح گردد.

اهداف جمعیت هلال احمر

1. تلاش برای تسکین آلام بشری و تامین احترام انسان‌ها.

2. کوشش در جهت برقراری دوستی و تفاهم و صلح پایداری میان ملت‌ها.

3. حمایت از زندگی و سلامت انسان‌ها بدون در نظر گرفتن هیچ گونه تبعیضی میان آن‌ها.

وظایف جمعیت هلال احمر

1. ارائۀ خدمات امدادی در هنگام بروز حوادث و سوانح طبیعی مثل زلزله، سیل و غیره در داخل و خارج کشور.

2. ارائۀ کمک‌های اولیه در حوادث غیر مترقبه به وسیلۀ امدادگران.

3. برنامه ریزی و اقدام در جهت آمادگی مقابله با حوادث و سوانح و آموزش عمومی در این زمینه‌ها.

4. ارسال کمک و اعزام عوامل امدادی و درمانی به سایر کشورها در صورت لزوم.

5. کمک به امر توان‌بخشی و ارائۀ خدمات اجتماعی در جهت تسکین آلام آوارگان، پناهندگان، معلولین و ایجاد حس تعاون، تفاهم، دوستی و نیکوکاری بین مردم.

6. تلاش در جهت تسکین آلام بشری و کمک به امر سلامت و دفاع از ارزش‌های انسانی.

7. توسعۀ مشارکت جوانان در تصمیم گیری‌ها و فعالیت‌های مربوط به آن‌ها و آموزش آنان جهت آماده سازی در انجام خدمات امدادی و عام المنفعه توسط ادارۀ امور جوانان جمعیت.

8. کمک به تهیۀ دارو و وسایل و تجهیزات پزشکی مورد نیاز مراکز بهداشتی درمانی و آموزش کشور با موافقت وزارت بهداشت.

ارکان ساختاری جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی

جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران دارای چندین سازمان زیر مجموعه می‌باشد:

ستاد جمعیت هلال احمر

حوزه نمایندگی ولی فقیه در جمعیت هلال احمر

حوزه دبیرکل جمعیت هلال احمر

سازمان امداد و نجات

معاونت آموزش، پژوهش و فناوری

سازمان جوانان

سازمان داوطلبان

سازمان تدارکات پزشکی

معاونت بهداشت، درمان و توانبخشی

هیئت پزشکی حج

مؤسسۀ آموزش عالی هلال ایران

شرکت سرمایه‌گذاری هلال

شرکت نساجی هلال

روزنامۀ شهروند

جمعیت‌های هلال احمر استانی